Terrorrettssaka er vel i gang, og mange er nok allereie rimeleg lei. Sjølv for ein person som
meg, som er over gjennomsnittet interessert i dei juridiske spørsmåla, blir det stundom nok.
Men det skuldast andre aktørar enn dei som tilhøyrer den rettslege handsaminga.

Før eg tek til med mi utblåsing mot media som dekkjer denne saka, vil eg starta med litt
velfortent ros. Gjennom sitt press for å få kringkasta forklaringar med meir, har media vore
med på å sikra meir openheit. På denne måten blir ei historisk viktig sak betre opplyst hjå
ålmenta, samstundes som at kontrollen med retten sitt arbeid truleg aldri har vore sterkare.

Når det er sagt, så er det meir enn nok å ta media på i denne saka. Som vanleg
kjem journalistar og redaktørar dragande med dei sedvanlege frasene om pressa sitt
samfunnsansvar, plikt til å dekkja viktige samfunnssaker og rolle som fjerde statsmakt. Dette
er kjend svada, for som me veit gjer og sender media det dei får mest sjåarar på utan å gå alt
for langt over streken. Grunnen til at det er så lange nyheitssendingar fleire gongar dagleg er
at det er av dei mest sette programma på tv.

Eit klart bilete på dette er når det er direkteoverføring frå porten på Ila, der eit team ventar på
at fangetransporten skal koma. Det har eine og åleine underhaldande verdi. Når det er sagt, så
treng det ikkje vera noko gale i underhaldning, problemet er berre at alt skal kamuflerast og
aktverdiggjerast som nyhende. NRK Sogn og Fjordane si vinkling av PFU-saka er eit døme på
ei anna form for kamuflering, og ikkje minst desken sin høge hest.

Hadde media teke sitt sjølvuttala samfunnsansvar på alvor skulle det blitt drege i gang ein
debatt rundt juryordninga sin posisjon i norsk rett generelt, og utveljinga av lekfolk spesielt,
etter at Thomas Indrebø blei sett på sidelinja etter dag ein. I staden blei han brukt som ein
nyttig idiot for media der han skein i blitsen og følte seg som ei rockestjerne. Det heile blei
toppa av at det mest kritiske spørsmålet var om det var flautt å bli avsett.

Det kanskje største paradokset i dekkinga av denne saka er likevel mangelen på nøytralitet.
Det er ei kjend sak at mange journalistar skyr det å direkte flagga eigne meiningar, interesser
og engasjement som pesten. Dette er ganske så ironisk ettersom det er tilsvarande flagging av
andre sine meiningar dei lever av, får så vera. Men nøytralitet er for mange berre eit ytre skal
og ei innøvd standardfrase.

For nokre år sidan var eg i denne spalta inne på korleis dette skjer gjennom å flagga
personlege meiningar som avisa si meining. I denne saka har journalistane vore meir rett på
sak. Sjå til dømes NRK og andre mediekanalar som konsekvent omtala Breivik si forklaring
som ein ”tale”. I skrivande stund har eg har ikkje høyrd andre vitneprov og forklaringar bli
omtala på same måte – og bra er det. Tilsvarande var det tale om Breivik si ”sokalla orsaking”
til nokon av offera. Denne forma for lada språkbruk høyrer ikkje heime nokon plass i ei
dekking av ei straffesak, uansett kor klart skuldspørsmålet måtte vera.

Dei to døma over er på ingen måte dei einaste. At P4 ikkje vektar sine ord betre er ille
nok. Men når til og med NRK, som sin eksistens byggjer på at me skal ha ein kanal som
er kvalitetssikra og ikkje-kommersiell, er på same nivå er det utvilsamt på tide med intern
oppvask. For er det noko som er viktig i ei sak som denne, så er det å få ei grundig, skikkeleg
og nøytral handsaming og dekking. Viss ikkje vil det ikkje ta lang tid før konspiratorane
kokar saman noko som kan så tvil rundt dommen.

Sidan 2001 har me knapt kunne sett ei nyheitssending eller opna ei avis utan å høyra eller sjå
frasa ”ekstremistiske islamistar”. På same måte har me blitt kjend med ekstremistiske kristne
av fleire slag i mellom anna Nord-Irland. Med Breivik si tilknyting til Frimurarlosjen, er det i
grunn merkeleg at han ikkje har blitt knytt sterkare opp mot ekstremistisk kristendom.

Ei gruppe med ekstreme haldningar som ikkje får like mykje merksemd, er det eg vel å kalla
ekstremistateistane. Det kan nok seiast å vera med god grunn at me ikkje høyrer så mykje om
dei på same måte som andre ekstremistar, i og med me ikkje har sett terror og folkemord frå
denne gruppa på ei stund. Her har dei religiøse ekstremistane markert seg sterkare.

Likevel har dei markert seg med ei rekkje forslag og medieutspel dei seinare åra, og sjølv
om det ikkje er tale om utøva vald er vertfall tankane bak dei ekstreme nok og på nivå med
ein del konservative miljø. Ta til dømes dei som i studentavisa Studvest tok til orde for at
Universitetet i Bergen skulle gå vekk frå å nytta bedehus som eksamenslokale. Dette blei
mellom anna grunngjeve med at ”forsamlingene det gjelder tjener penger på leieforholdet”,
og at universitetet slik støtta opp om det religiøse arbeidet. Det er liten tvil om at koplinga var
søkt. Særleg med tanke på at talet alternative lokale nok er få, då gymsalar flest er laga for
fysisk aktivitet, ikkje stillesitting, ro og full konsentrasjon.

Det kanskje mest usmakelege døme eg kjem på i farta, står ungdomsorganisasjonen til
Humanetisk forbund bak – Humanistisk ungdom (HU). For meg handlar humanisme om
respekt for kvart einskild menneske sine val og verdiar. Respekten for menneska sine
religiøse val står likevel ikkje særleg sterkt.

Det som verkar til å vera høgtid for HU, om enn på ein litt annan måte enn for folk flest, er
jula. Det å dela ut sovemaske og øyreproppar i samband med skulegudstenester handlar ikkje
om humanisme, men totalt fråver av respekt for andre sitt livssyn. Det same må òg kunne
seiast om HU sine jakkemerke som seier noko slikt som ’ikkje preik på min skule, så skal
ikkje eg tenkje i di kyrkje’. Den intoleransen som HU i mange samanhengar representerar,
håpar eg verkeleg ikkje moderorganisasjonen er særleg stolt over.

For det kan stundom vera greitt å minna seg sjølv på at ein ikkje har taleplikt, sjølv om ein har
talefridom.

Er det éin ting ein verkeleg bør og må ha fått med seg dei frå historiebøker, skule,
nyheitsbilete med meir, så er det at respekt, kunnskap og forståing for andre livssyn er
nøkkelen til fredeleg sameksistens. Dette er det same utgangspunktet som for integrering. Me
som ikkje har flytta inn i ein ny kultur må òg integrera oss inn i andre sine kulturar. Ei viktig
brikke i dette puslespelet er kunnskap om ulike religionar og livssyn.

Ein som verkar til å vera usamd med meg i dette, er Espen Andersen. I januar tok han i
Aftenposten til orde i for at religionsfaget skulle fjernast i skulen. Det er klart at det er grense
for kva ein kan forventa når forfattaren titulerar seg fyrsteamanuensis, utan å presisera at det
det er på institutt for strategi og logistikk ved BI. Når han i tillegg til å vera tittelryttar innleiar
med å samanlikna religiøse skrifter med Harry Potter, så er lista satt, og baktankane klarlagde.

Men ser ein vekk frå dette, så kan tanken om å fjerna religionsfaget i beste fall kallast
historielaust når me kjenner til kva manglande kunnskap, forståing og aksept for (andre sine)

religionar har ført til, seinast sist sommar. Men min mistanke er som tidlegare antyda at
dette forslaget grunnar ut i ei forakt for religion, meir enn å vera eit konstruktivt innspel til
det faglege innhaldet i skulen. Kva er då skilnaden sett opp mot forakten me kan sjå mellom
religiøse grupperingar som me gjerne kallar ekstremistar?

Norsk språk har dei seinare åra blitt gjenstand for mykje merksemd, noko som ikkje berre
skuldast frimodige direktoratsforslag. Eg vil våge å påstå at me no kanskje er meir merksame
og medvitne på språk og dialektar enn nokon gong før. SMS-språket er i stor grad dialekt, og
når det blir flørta med tanken om å kutta sidemålsstilen får Mållaget 1.200 nye medlemmar.

Når det er sagt er det framleis mykje som er ”chill” hjå dei mest ”keege” av ”crowden”. Men
i Sogn merkar me ikkje så mykje til akkurat det. Skulle det likevel snika seg inn noko slik,
er det eit sunnheitsteikn å sjå at folk er raske med å latterleggjera dei som tykkjer det hadde
vore ”chill” med noko ”digg”.

Men trass i auka språkleg medvit, språkspalter i kvar avis og framveksten av språkkjendisar
som Sylfest Lomheim og Arne Torp, er det framleis mykje å setja fingeren på.

For du treng ikkje leita spesielt grundig før du finn graverande språkfeil rundt om i det
offentlege rom. Eg treng vel knapt nemna skiltet ”kjøyr ned” som i si tid blei Fjord1 sitt
kjennemerke, eller kva med den offentlege kampanjen ”Vær røyk fri”?

Hjå den vanlege mannen i gata har eg inntrykk av at ord som ”ovanfor” og ”overfor”, ”at”
og ”att” samt ”eit” og ”eitt” går i fri dressur. Siste skotet på stammen som eg har sett er
blandinga av ”uttrykk” og ”utrykk”. Ikkje så rart kanskje, når eg sist veke såg ein kar som
gjekk rundt med ein sekk frå ”Utdannings forbundet”.

Når eg ser slikt kjenner eg at tanken om eit organisert språkpoliti er freistande. Det har over
lengre tid blitt brukt gulrot i form av prisar for godt språk. Kanskje det er på tide at dei same
organisasjonane òg tek fram pisken? Det er vertfall nok å ta tak i, og truleg er den språklege
gapestokken og det å bli gjort merksam på den kommersielle effekten knytt til godt og riktig
språk det einaste som fungerar for mange bedrifter.

For reint marknadsføringsmessig kunne det nok vore ein idé for mange bedrifter å opna
opp auga for språk. Særleg me nynorskbrukarar er ikkje vanskelegare enn at me lyser opp
når me ser reklame på nynorsk, og sjølv har eg vurdert å gå over til å drikka skummamjølk
etter at den kom på nynorsk. Samstundes skal du ikkje sjå vekk frå at målfolket (om
mogleg) blir å sjå endå oftare i mellom hyllene på polet etter at skiltinga skal bli nynorsk
i nynorskkommunane. Hadde portvinen på nynorskpola i tillegg blitt til grindvin, hadde
suksessen vore komplett. Det ligg pengar i godt språk, og ikkje minst det å treffa målgruppa.

Eitt av dei kanskje mest komiske utslaga av ein manglande norskspråkleg identitet, er likevel
bruken av titlar i næringslivet. Eg merkar eg har store problem med å ta ein norsk arbeidstakar
som presenterar seg som ”minor customer manager”, ”key account manager”, ”credit
manager” og ”business unit director” seriøst. Ikkje berre knyt det seg i ryggraden når eg
høyrer slikt, spørsmålet om kva denne tittelen skal skjula er òg nærliggjande. Men skal me tru
myten, så fungerar dei pompøse titlane til å trekkja til seg arbeidstakarar. Det var visst fyrst
når den danske bedrifta lyste ut stillinga som heisførar under tittelen ”lift steward” det kom
søkjarar.

Sist helg var det eit halvt år sidan den mest dramatiske hendinga på norsk jord i moderne tid.
Samstundes var det òg eit halvt år sidan Jens Stoltenberg samla riket under slagordet endå
meir openheit, endå meir demokrati og endå meir humanitet. Eg hugsar sjølv eg gjorde han
sine ord om til mine når eg fekk kondolansar frå utlandet. Over heile verda blei Stoltenberg
sitt svar på det uverkelege lovprisa som det ultimate svaret på den grufulle hendinga.

Men kva er eigentleg status for vårt svar på terroren? Har det eigentleg blitt endå meir
demokrati, openheit og humanitet?

Slik eg ser det er det næraste me kjem meir openheit, viss me ser vekk frå Janne Kristiansen si
etterretningslekkasje, at avhøyra, rapportane og lydloggane frå 22/7 flyt rundt i media. Dette
kunne ha vore eit bilete på norsk glasnost, men i staden har det blitt bilete på kor vill vest
det blir i unntakstider. Media konkurrerar mot kvarandre om å ha dei heftigaste lekkasjane,
og bistandsadvokatar med ein kjendisadvokat i magen kjempar om å komma på framsidene.
Liten tvil om at desse to gruppene hjelper kvarandre fram til kvar sine mål, og at samarbeid
har vore nøkkelen til felles suksess.

Meir openheit og demokrati luktar det heller ikkje av flørtinga med tanken om å
forby anonyme nettfora. Kor gjennomførleg det er, utan å måtte ta i bruk kinesisk
kommunikasjonsteknologi, kan òg diskuterast. Det same kan seiast om dei som tok til orde
for å avgrensa bruken av Behring Breivik-bilete i media, samt andre tilfelle der den frie pressa
har blitt motarbeidd. Eller kva med forsvarsadvokatane som til tider har blitt nekta innsyn og
påstandane om at ein ministar skal ha freista å utøva press mot ein forsvarsadvokat? I tillegg
alt dette har ein sjølvsagt den famøse uttalen frå Per Sandberg om at han ”ikkje kan godta
rapporten slik den er nå”. Skilje mellomstatsmaktene har aldri vore mindre enn dei sekunda
det tok å seia akkurat det.

Ein har heile vegen sagt at den sikta skal bli handsama som alle andre. Samstundes har me
høyrt tidlegare justisministar Storberget ta til orde for å endra reglane for forvaring til òg å
omfatta det tilfellet der lauslating vil vera allment støytande. Dette meinte han ville kunne
nyttast overfor den sikta. Men kva med Grunnlova sitt vern mot lover med tilbakeverkande
kraft? Ei endring i dei prosessuelle reglane for straffgjennomføring som i praksis vil føra til
forlenga straff kan ikkje sjåast annleis på enn ei endring i det materielle straffebodet. Ein slik
tankegang som Storberget gav uttrykk for smakar ikkje av meir demokrati, og vertfall ikkje
rettsstat.

Noko av det mest fasinerande er likevel hemmeleghaldet av utfallet i dei byggtekniske
rapportane som gjeld tilstanden til bygningsmassen i regjeringskvartalet. Hemmeleghald
av detaljane kan nok ha ei sikkerheitsmessig forklaring, men utfallet har berre politisk
interesse. For dei aller fleste er det ikkje noko stor sak å få innsyn i, og for min del kan det
vera det same om ein restaurerar eller byggjer nytt. Men når sjølv utfallet av dei byggtekniske
rapportar blir haldne unna offentlegheita, kan ein knapt få noko betre bilete på at dei tre
lovnadane frå 22/7 ikkje har lukkast særleg godt.

Eit kvart mediehus med respekt for seg sjølv, har minst éin synsar som i kommentarfelt får
fritt leide til å uttala seg om laust og fast. For Sogn Avis sin del er mellom anna denne spalta
uttrykk for denne trenden. Saman med auka bruk av desse kommentatorane har dette, utan
samanlikning med underteikna, ført til ein ny type allvetande kjendisar. Av desse er den mest
framtredande av dei alle twitterdronninga Elin Ørjasæter, med Dagnytt 18-gjengangaren
Marie Simonsen som ei god nummer to.

Desse kommentatorane synsar om det meste og dei fleste, òg det dei ikkje har grunnlag
for å seia noko om. Det viktigaste er å ha gjort seg opp streke meiningar slik at ein kan bli
invitert til nok ein debatt slik at ein kan få levd ut kommentatordraumen til det fulle. Dette
medførar klyppekort hjå i Dagsnytt 18, TV-sendte folkemøte og nyhendesendingar. Dei seier
det folk vil høyra, men som redaksjonane ikkje har grunnlag for å seia sjølve, typisk kva Jens
Stoltenberg tenkte når han gjorde det eine og det andre.

Kombinert med redaksjonar på sparebluss har dette ført til at det forenkla og fordummande
har blitt eit gjennomgangstema i norsk media, då det er billegare og meir fengjande å henta
inn synsarar som kan fortelja om gull, enn å bruka tid og pengar på å grava seg fram til
gråstein.

Inntrykket mitt er likevel at dette kommentariatdiktaturet òg har smitta over på det
redaksjonelle. Grove forenklingar er eit gjennomganstema og eit tydeleg symptom. Og skilje
mellom kva som er populistisk synsing om korleis ting skal vera, og kva som er basert på
kunnskap er diverre ikkje alltid like klar. Mi erfaring er at mange ukritisk trur på alt…

Ta til dømes alle oppslaga om Oljefondet sine tap. Det står aldri noko om at aksjar og
verdipapir har blitt realisert, men tap er det visst nok. På denne måten blir eit sinne skapa,
og alle snakkar om den aktuelle artikkelen, medan det i røynda ikkje er noko å hissa seg opp
over. Men mediehuset er nøgd, dei har fått publisitet. Om det er fagleg riktig er ikkje så nøye,
så lengje det fengjer og inntektene strøymer inn.

Men det er ikkje berre bladfykane som spekulerar. Ta tid dømes Per Sandberg som
leika rettspsykiater og ikkje ville godta Bering Breivik-rapporten. Samstundes hang
kommentatorveldet seg på og sa dei var overraska, og at dei ikkje hadde sett ein slik
konklusjon komma. Men på kva grunnlag?

Det er freistande å seia at viss du ikkje har peiling, kan du like godt halda kjeft. Så bastant er
det likevel ikkje naudsynt å vera, for det er tilstrekkeleg å undersøkja med nokon som faktisk
har grunnlag for å uttala seg.

Ofte blir likevel òg det for vanskeleg. Då er det langt mellom festtalane om media si rolle som
vaktbikkje og folkeopplysar, og den verkelege verda. Behovet for ei femte statsmakt som kan
passa på media kan slik seiast å vera stor, for den populistiske og synsande journalistikken
festar grepet.

Ta til dømes Dagbladet sitt oppslag tidlegare i haust (når skattelistene blei offentleggjorde)
om at Breivik tente meir i fengselet enn på frifot. Oppslaget drog nok til seg ein del ekstra
tusen lesarar, og lite fekk dei vita om frådrag som ikkje er synlege på skattelistene og
terroristen sin reelle pengeflaum dei siste åra.

Dette har gjort at det gamle jungelordet om at du ikkje skal tru på alt som står på trykk om
mogleg har blitt endå meir sant.