Sist helg var det eit halvt år sidan den mest dramatiske hendinga på norsk jord i moderne tid.
Samstundes var det òg eit halvt år sidan Jens Stoltenberg samla riket under slagordet endå
meir openheit, endå meir demokrati og endå meir humanitet. Eg hugsar sjølv eg gjorde han
sine ord om til mine når eg fekk kondolansar frå utlandet. Over heile verda blei Stoltenberg
sitt svar på det uverkelege lovprisa som det ultimate svaret på den grufulle hendinga.

Men kva er eigentleg status for vårt svar på terroren? Har det eigentleg blitt endå meir
demokrati, openheit og humanitet?

Slik eg ser det er det næraste me kjem meir openheit, viss me ser vekk frå Janne Kristiansen si
etterretningslekkasje, at avhøyra, rapportane og lydloggane frå 22/7 flyt rundt i media. Dette
kunne ha vore eit bilete på norsk glasnost, men i staden har det blitt bilete på kor vill vest
det blir i unntakstider. Media konkurrerar mot kvarandre om å ha dei heftigaste lekkasjane,
og bistandsadvokatar med ein kjendisadvokat i magen kjempar om å komma på framsidene.
Liten tvil om at desse to gruppene hjelper kvarandre fram til kvar sine mål, og at samarbeid
har vore nøkkelen til felles suksess.

Meir openheit og demokrati luktar det heller ikkje av flørtinga med tanken om å
forby anonyme nettfora. Kor gjennomførleg det er, utan å måtte ta i bruk kinesisk
kommunikasjonsteknologi, kan òg diskuterast. Det same kan seiast om dei som tok til orde
for å avgrensa bruken av Behring Breivik-bilete i media, samt andre tilfelle der den frie pressa
har blitt motarbeidd. Eller kva med forsvarsadvokatane som til tider har blitt nekta innsyn og
påstandane om at ein ministar skal ha freista å utøva press mot ein forsvarsadvokat? I tillegg
alt dette har ein sjølvsagt den famøse uttalen frå Per Sandberg om at han ”ikkje kan godta
rapporten slik den er nå”. Skilje mellomstatsmaktene har aldri vore mindre enn dei sekunda
det tok å seia akkurat det.

Ein har heile vegen sagt at den sikta skal bli handsama som alle andre. Samstundes har me
høyrt tidlegare justisministar Storberget ta til orde for å endra reglane for forvaring til òg å
omfatta det tilfellet der lauslating vil vera allment støytande. Dette meinte han ville kunne
nyttast overfor den sikta. Men kva med Grunnlova sitt vern mot lover med tilbakeverkande
kraft? Ei endring i dei prosessuelle reglane for straffgjennomføring som i praksis vil føra til
forlenga straff kan ikkje sjåast annleis på enn ei endring i det materielle straffebodet. Ein slik
tankegang som Storberget gav uttrykk for smakar ikkje av meir demokrati, og vertfall ikkje
rettsstat.

Noko av det mest fasinerande er likevel hemmeleghaldet av utfallet i dei byggtekniske
rapportane som gjeld tilstanden til bygningsmassen i regjeringskvartalet. Hemmeleghald
av detaljane kan nok ha ei sikkerheitsmessig forklaring, men utfallet har berre politisk
interesse. For dei aller fleste er det ikkje noko stor sak å få innsyn i, og for min del kan det
vera det same om ein restaurerar eller byggjer nytt. Men når sjølv utfallet av dei byggtekniske
rapportar blir haldne unna offentlegheita, kan ein knapt få noko betre bilete på at dei tre
lovnadane frå 22/7 ikkje har lukkast særleg godt.

Eit kvart mediehus med respekt for seg sjølv, har minst éin synsar som i kommentarfelt får
fritt leide til å uttala seg om laust og fast. For Sogn Avis sin del er mellom anna denne spalta
uttrykk for denne trenden. Saman med auka bruk av desse kommentatorane har dette, utan
samanlikning med underteikna, ført til ein ny type allvetande kjendisar. Av desse er den mest
framtredande av dei alle twitterdronninga Elin Ørjasæter, med Dagnytt 18-gjengangaren
Marie Simonsen som ei god nummer to.

Desse kommentatorane synsar om det meste og dei fleste, òg det dei ikkje har grunnlag
for å seia noko om. Det viktigaste er å ha gjort seg opp streke meiningar slik at ein kan bli
invitert til nok ein debatt slik at ein kan få levd ut kommentatordraumen til det fulle. Dette
medførar klyppekort hjå i Dagsnytt 18, TV-sendte folkemøte og nyhendesendingar. Dei seier
det folk vil høyra, men som redaksjonane ikkje har grunnlag for å seia sjølve, typisk kva Jens
Stoltenberg tenkte når han gjorde det eine og det andre.

Kombinert med redaksjonar på sparebluss har dette ført til at det forenkla og fordummande
har blitt eit gjennomgangstema i norsk media, då det er billegare og meir fengjande å henta
inn synsarar som kan fortelja om gull, enn å bruka tid og pengar på å grava seg fram til
gråstein.

Inntrykket mitt er likevel at dette kommentariatdiktaturet òg har smitta over på det
redaksjonelle. Grove forenklingar er eit gjennomganstema og eit tydeleg symptom. Og skilje
mellom kva som er populistisk synsing om korleis ting skal vera, og kva som er basert på
kunnskap er diverre ikkje alltid like klar. Mi erfaring er at mange ukritisk trur på alt…

Ta til dømes alle oppslaga om Oljefondet sine tap. Det står aldri noko om at aksjar og
verdipapir har blitt realisert, men tap er det visst nok. På denne måten blir eit sinne skapa,
og alle snakkar om den aktuelle artikkelen, medan det i røynda ikkje er noko å hissa seg opp
over. Men mediehuset er nøgd, dei har fått publisitet. Om det er fagleg riktig er ikkje så nøye,
så lengje det fengjer og inntektene strøymer inn.

Men det er ikkje berre bladfykane som spekulerar. Ta tid dømes Per Sandberg som
leika rettspsykiater og ikkje ville godta Bering Breivik-rapporten. Samstundes hang
kommentatorveldet seg på og sa dei var overraska, og at dei ikkje hadde sett ein slik
konklusjon komma. Men på kva grunnlag?

Det er freistande å seia at viss du ikkje har peiling, kan du like godt halda kjeft. Så bastant er
det likevel ikkje naudsynt å vera, for det er tilstrekkeleg å undersøkja med nokon som faktisk
har grunnlag for å uttala seg.

Ofte blir likevel òg det for vanskeleg. Då er det langt mellom festtalane om media si rolle som
vaktbikkje og folkeopplysar, og den verkelege verda. Behovet for ei femte statsmakt som kan
passa på media kan slik seiast å vera stor, for den populistiske og synsande journalistikken
festar grepet.

Ta til dømes Dagbladet sitt oppslag tidlegare i haust (når skattelistene blei offentleggjorde)
om at Breivik tente meir i fengselet enn på frifot. Oppslaget drog nok til seg ein del ekstra
tusen lesarar, og lite fekk dei vita om frådrag som ikkje er synlege på skattelistene og
terroristen sin reelle pengeflaum dei siste åra.

Dette har gjort at det gamle jungelordet om at du ikkje skal tru på alt som står på trykk om
mogleg har blitt endå meir sant.

Tidlegare har eg teke for meg dei som droppar ut av vidaregåande skulegong. Men diverre er
det ikkje berre på dette trinnet tala syner stort fråfall. På høgskular og universitet er det om lag
40% som ikkje fullførar eit påbyrja studielaup. Ikkje berre er det kjedeleg for dei som ikkje
sit att med anna enn eit studielån, det er òg ei enorm sløsing av ressursar. På den eine sida
går bedriftene glipp av arbeidskraft, og staten glipp av skatteinntekter. På den andre sida går
det med pengar til undervisning som ikkje kastar av seg, noko som i andre rekkje går utover
ressursane som går til dei som faktisk fullførar løpet. Når ein ser kor lita grad det er av tett
oppfølging på ein del studium, er det ikkje rart dette er ei kjelde til frustrasjon.

Slik eg ser det kan det store fråfallet forklarast med tre hovudgrunnar. Den fyrste er at det er
ei forventing i samfunnet om at ein skal ta høgare utdanning.

Mitt inntrykk er at det ikkje er naturleg å skulle gå ut i arbeidslivet som 18-åring. For meg
var det aldri aktuelt å ta meg arbeid rett etter vidaregåande, men seier nokon at dei har gjort
nettopp det, kjem gjerne oppfølgingsspørsmålet om ein har teke eit friår kjapt. Ein skal liksom
ikkje vera arbeidstakar som ung vaksen. Dette gjer nok at mange utan akademisk anlegg og
interesse forgjeves set kursen mot skulebenken.

Vidare er det nok òg mange som følar at dei må oppleva det romantisert og sagnomsuste
studentlivet, noko som gjerne er viktigare enn det å faktisk studera noko. Dette ynskje om å
berre vera student materialiserar seg gjerne i årsstudium i noko ”moro” før ein tek til med det
ein faktisk kan bli noko av. Spørsmålet er berre kor lengje staten skal stå for finansieringa av
slike tilnærma friår.

Dette leiar meg over på grunn nummer to, som slik eg ser det er hovudgrunnen til fråfallet:
Det er for mange diffuse studium som studenten fyrst undervegs forstår ikkje førar nokon veg.

I og med at det no er så mange som tradisjonelt ikkje ville teke høgare utdanning, som i dag
likevel gjer det, har det oppstått eit behov for fleire studieretningar for å metta etterspurnaden.
Mange av dei nye studieretningane har mykje for seg, men andre vil eg gå så langt som å seia
berre er vas. Sist i rekka av denne kategorien høyrde eg om på radioen for ei lita stund sidan
- Universitetet i Tromsø vil hausten 2012 truleg tilby master i trolldomsprosessane i Nord-
Noreg.

Min påstand er at ein ikkje nødvendigvis alltid treng å gjera alle folk sine interesser og
hobbyar om til universitetsstudium. For eg forstår godt at den som er interessert i USA og
starta på det treårige USA-studie på UiB, og som etter nokre år tenkjer ”kva blir eg eigentleg
no?” finn seg noko anna å gjera. Tilsvarande med til dømes kjønnsstudiar på same universitet.
Hadde det vore meg hadde eg nok følt meg litt lurt der eg sat med hotline til lånekassa og ein
særs avgrensa arbeidsmarknad, trass lovord frå universitetet.

Det er klart at me treng spissa kunnskap om både USA og kjønn, men eg er meir i tvil om det
er riktig å kvart år ta inn mange studentar på smale studium, i staden for at ein heller byrjar
breitt og spesialiserar seg undervegs.

Den siste grunnen til det store fråfallet, er at det blir teke inn alt for mange studentar på smale
og /eller unyttige studium, slik som årsstudium i psykologi, fleirårige studie som kunst- og
teatervitskap, filosofi, diverse områdestudiar med meir. Særleg årsstudium i psykologi har for

mange blitt eit motestudium som fungerar som ei tenkjeboks for dei som ikkje veit kva dei
skal studera. For andre studium vil eg påstå at grensa mellom folkehøgskule og høgskule er
minimal.

Me må berre innsjå at det er grenser for kor mange skodespelarar me faktisk treng, og endå
tydlegare er det med teaterteoretikarar. Vidare kan ein spørja seg om me verkeleg treng gjera
vitskap av alt, og om det er undervisningssektoren som skal ta seg av dei som ikkje endå vil ut
i arbeid.

For to veker sidan skjedde det altså igjen. Ei bilulukke med hardt skadde personar er alltid ei
tragedie, og det blir om mogleg endå verre når dei involverte berre er i starten av 20-åra.

Men i tillegg til den menneskelege tragedien, var denne ulukka òg eit skremmande bilete på
skilnadane mellom kva rettar ein har i by vs. bygd.

Kvelden før ulukka såg eg statsbudsjettdebatten på NRK1. Som medieutnemnd vinnar av
statsbudsjettet var sjølvsagt Arne Johannesen til staden, men han gav som vanleg uttrykk for
at han ikkje var nøgd. For sjølv om politiet hadde fått ei stor auke i sine bevillingar, peikte
han på at dette i all hovudsak kom det sentrale austlandsområdet til glede. For oss andre vil
framleis det å oppnå målet om to politimenn pr. 1000 innbyggjar måtte framstå som ein våt
draum.

Dette er på ingen måte rettferdig, og det som var så synd var at Johannesen ikkje fekk høve
til å seia noko om konsekvensane dette førar med seg. Diverre skulle det koma eit døme frå
verkelegheit i vårt eige distrikt berre eit døgn etter.

Sjølv fekk ikkje sova etter å ha høyrt om ulukka. Eg var regelrett forbanna på vegne av både
dei skadde, pårørande, hjelpemannskap og bygdefolk generelt. For til den tragiske ulukka ved
Tinghuset kom det frivillige hjelparar, og etterkvart ambulanse frå Sogndal, og helikopter frå
Førde og Florø. Det frivillige brannvernet hadde òg fått samla eigne troppar og var på plass.
Men kva skjedde med politiet?

I nettartikkelen på sognavis.no kom Terje Eggum med ein karakteristikk som både var
sylskarp, treffande, og som burde gje dei fleste noko å tenkja på: Politiet kom omsider også
til staden, vel ein time etter at ulukka hadde inntruffe. I denne setninga ligg det mykje mellom
linjene, og som eg var inne på i eit innhogg i mars trer dette berre inn i rekkja av tilfeller der
politiet kjem seint.

Når det er sagt har eg full forståing for at det ikkje kan vera personell på vakt i kvar ei bygd
døgnet rundt. Eg har difor ikkje noko problem med å innfinna meg med ei heil eller delvis
sentralisering. Men då må me òg få noko attende! Det er òg klart at det er helsepersonell og
brannvernet som har den aller viktigaste funksjonen ved slike ulukker. Likevel har politiet ei
sentral rolle, om enn ikkje direkte livreddande.

Det er eit faktum at det heller ikkje er stasjonert ambulansebilar eller legevakt i Leikanger,
men det tok likevel ikkje ein time å få medisinsk hjelp. Og det er eit paradoks at sjølv om
me tykkjer det er tilfredsstillande med hjelp innan 25-30 minutt, noko som med god grunn
ville skapt ramaskrik i storparten av områda som no får styrka sin beredskap, så klarar politiet
heller ikkje innanfor dette tidsrommet å vera på plass når det skjer alvorlege ulukker.

Livet og tryggleiken til oss som bur på bygda er like mykje verdt som for alle andre. Det kan
ingen argumentera mot. Likevel skjer det gong på gong at me ser det motsette i praksis. Dette
gjer at me ikkje er jamstilte med dei i meir sentrale strøk, og det store spørsmålet er kva som
skjer den dagen det skjer noko som er meir alvorleg enn ulukker med berre éin bil, ordinære
slåsskampar og mindre alvorlege innbrot.

Talet studentar har eksplodert dei seinare åra, noko som på mange måtar har vore ei
velsigning med tanke på kompetanseheving i ei rekkje yrke. Med fleire pedagogar i
barnehagane, og vernepleiarar og andre som arbeidar med psykisk utviklingshemma, er det
liten tvil om at kvaliteten på tenestene har gått opp.

Denne utdanningseksplosjonen har likevel òg ført med seg ein viss galskap. For sjølv om
samfunnet forandrar seg, er det framleis ikkje slik at ein er ukvalifisert utan høgare utdanning.
I praksis ser me likevel at det i mange stillingar er eit krav om utdanning som ikkje står i stil
med arbeidsoppgåvene. På den måten blir mange stengt ute frå arbeidslivet, eller pressa over i
ei utdanning som ikkje er naudsynt.

Eit godt døme på dette er det offentlege, der det i storparten av stillingane er ein uskriven
regel at ein må ha minimum tre år høgare utdanning for å få ei fast stilling. Dette sjølv om
det ikkje alltid er noko rasjonell grunngjeving for nettopp dette kravet som har kome parallelt
med at ”alle” skal ta høgare utdanning.

Det som er interessant er å sjå denne utviklinga opp mot det aukande talet ungdommar som
droppar ut av vidaregåande utdanning. Mange av desse blir sitjande att utanfor arbeidslivet, då
dei ikkje kan slå i bordet med diplomar av ulikt slag. Men dei kan likevel vera dugande!

Den grunngjevinga som oftast blir trekt fram når det skal forklarast kvifor yrkesskuleelevane
droppar ut, er at yrkesfaga har blitt for teoritunge. Spørsmålet er då kva som skjedde på vegen
frå ei tradisjonell yrkesutdanning og fram til dagens teoritynga utdanning.

Eg vil våga å påstå at grunnen til at yrkesfaga har blitt så teoritunge, er nettopp jaget etter
høgare utdanning. Dei som sit med slips ser behovet for teoretiske kunnskapar for å få
allmenn studiekompetanse. Tanken er difor å letta overgangen til allmenn påbygging, slik at
dei yrkesskuleelevane som ynskjer det kan gå vidare på høgare utdanning.

Viss min teori stemmer er det i og for seg fint tenkt av dei med slips, men kvifor kan det ikkje
vera godt nok å vera ein vanleg fagarbeidar? Det er ikkje slik at behovet for mekanikarar
forsvinn, berre fordi ein får fleire maskiningeniørar, og ein treng framleis den tradisjonelle
snekkaren, sjølv om det går an å bli byggingeniør.

Særleg tydeleg blir dette når ein ser korleis lærlingbedriftene reagerar. Mange gir uttrykk for
at dei som går ut i lære ikkje har gode nok basiskunnskapar. Teorien tek med andre ord for
mykje av tida som skal gå med til læring, og dette går utover det dei faktisk utdannar seg til.
Når ein ser dette burde det ligga i dagen at ein då heller må prioritera det store fleirtalet som
har lyst på fagbrev, og ikkje dei som vil gå vidare.

Ein må snart innsjå at storparten av dei som vel yrkesfagleg utdanning gjer det nettopp for å
sleppa teorifaga. Dei har gått gjennom ti år med teori i grunnskulen, og ynskjer noko praktisk.
Når ein då nyttar mykje av skuletida i eit klasserom der ein analyserar lyrikk, i staden for
å vera på verkstaden, er det ikkje så rart at ein let att skulesekken for godt før ein er ferdig.
Kanskje ein burde vurdert å gje skilta med ”Lær ditt yrke” ein renessanse for å gje dei som
lagar læreplanar ei påminning om kva som må vera det viktigaste i ei yrkesfagleg utdanning.