…det var tittelen på eit føredrag eg var på i Bergen i byrjinga av mai. Mannen bak det heile, Espen Smith, hadde teke på seg oppdraget å syna folk at øl ikkje berre er Hansa og Tuborg sine standardøl, men at det er ei heil verd av spanande ølsortar med mykje meir og betre smak. Det var reint fascinerande å høyra ein mann som snakka om øl på ein måte som gjorde at ein fekk smaken i munnen.

Men sjølv om fagfolk som Smith reiser rundt og misjonerar for anna enn standardøl, er det likevel mindretalet som vel å betala 40-50 kroner for ein halvliter i butikken når Tuborg sitt humlevatn kostar det halve. Eg har likevel merka at det har blitt ei mykje større interesse for det som ikkje er standardøl den seinare tida. Ølsmaking er snart like stuereint som vinsmaking, og talet pubar og restaurantar som kan by på meir enn éin type øl har auka. Det er slutt på den tida det berre var særingar med snurrebart som sto i baren og spurde om utvalet i overgjæra øl.

Det siste tiåret har øl frå mikrobryggeri blitt den store trenden i Noreg. Landet rundt har det dukka opp lokalt brygg av god kvalitet, og til og med i Sogn har me endeleg fått ei lokal stoltheit. Ægir har på rekordtid blitt ein del av vår identitet. Det er klart at lokal forankring er ei viktig brikke i dette, men fyrst av alt kjem Ægir sin popularitet av dei framifrå smaksopplevingane Aud og Evan har gitt oss. Mange har nok fått opna augene sine for anna enn pils gjennom bryggeriet i Flåm, og sjølv har eg fått stadfesta mi oppfatning av at øl passar betre til mat enn det vin gjer.

Det er likevel mykje som talar for at øl framleis ikkje er heilt stovereint i alle krinsar, vertfall ikkje jamstilt med vin. I dag er den tollfrie kvota for vin 50% større enn ølkvota. Vidare har dei fleste aviser, til og med denne, vinspalter, medan eg framleis har til gode å sjå anmeldingar av øl anna enn framføre sesongar. I grunn er dette rart med tanke på at Noreg historisk sett er eit ølland. Det er likevel håp for framtida, då eg trur det faktum at det stadig blir meir norskprodusert øl vil tvinga fram eit auka fokus på øl, sjølv i bladfykane sine raudvinsreir.

Konklusjonen på overskrifta er slik at ølet nok ikkje har blitt den nye vinen. Men Vinmonopolet og større butikkar, slik som Meny, sitt utval innan øl gir von for framtida. Kvifor skal ein drikka chilensk raudvin til norsk tradisjonsmat, når ein har eit stort utval øl som er laga for nettopp slik mat? Dette byrjar me å få augene opp for, endeleg! Treng du eit tips for noko leskande i sommarsola, kan du jo prøva Brime frå Ægir eller ein tysk weiβbier. Perfekt ein varm sommardag, og gir deg garantert ikkje blå tenner!

Det har meg for øyre at det for tida på går eit arbeid for å få til ei ny rettskrivingsnorm for nynorsk. Arbeidsgruppa, som utruleg nok er 100% Sylfest Lomheim-fri, har som mål at det skal bli lettare å vera nynorskbrukar. Kanskje ikkje det mest grensesprengjande målet nokon har sett seg opp gjennom historia, men lat gå.

Den nye reforma skal etter planen setjast i kraft frå august 2012, så det har til no endå ikkje kome så mykje handfast om kva me har i vente. Det som likevel har blitt uttrykt frå Språkrådet, som er oppdragsgjevar, at norma skal vera «tydeleg, enkel og stram […], utan sideformer». Mykje tydar altså på at den rike valfridommen i kva ord ein kan velja forsvinn. Med færre sidestilte former skal arbeidsgruppa gjera nynorsken enklare og meir attraktiv.

Men dette resonnementet gjer at det skurrar hjå meg. Er det ikkje nettopp den rike valfridomen som er nynorsken si styrke? Er det ikkje moglegheita til å kunne tilpassa skriftsspråket til sitt eige talemål som gjer at me skriv nynorsk? Skal me tru Språkrådet er det heilt feil. Det er jo unekteleg ikkje slik at talemålet er likt i heile det nynorske Noreg, det er difor valfridomen er nynorsken si styrke. Det å kunne velja mellom «me» eller «vi», «mjølk» eller «melk» og -a eller -e som siste bokstav i verb i infinitiv er kan jo umogleg seiast å vera ei svakheit. Kanskje er det for lite valfridom som er grunnen til at nynorsken tapar terreng i høve til bokmål?

Men det er ikkje berre i nynorske kretsar at debatten om normering av språk går. For ikkje lengje sidan såg eg ein debatt frå Litteraturhuset på NRK2. Debatten handla om norsk språk no og i framtida, og når det blei opna for fritt ordskifte frå salen, var ikkje frognerfruene seine med å gripa mikrofonen. Mellom mykje «nu», «efter», «sprog» og «sne» kom ei eksistensiell frykt for korleis framtida skulle bli etter at NRK før nyttår gav Ingerid Stenvold dispensasjon til å snakka dialekt i nyheitssendingane. Ei tysk kvinne som hadde flytta til Noreg sa seg einig, og sa det no var mest umogleg å få med seg nyheitene. Ho meinte òg det var eit stort problem å ta seg ein rundtur i landet, då ho ikkje forsto kva som blei sagt. Ei anna sa at slagordet «snakk dialekt, skriv nynorsk» var ei tragedie, då det undergravde skriftsspråket som talespråk(!).

For meg er ikkje det prov på anna enn at det er for lite dialekt i tv og radio, og når tidlegare språkforskar og no forfattar Helene Uri tok ordet forventa eg at denne sutringa skulle ta slutt. Men så feil tok eg… Uri, som for meg har framstått som ei forstandig kvinne, sa seg einig med dei frustrerte fruene, og sa til og med at det var trist at Stenvold hadde fått dispensasjon frå Dagsrevyen sitt dialektforbod.

Vidare kom det eg aldri hadde trudd eg skulle få høyra. Etter kvart kom fleire til orde som ynskja seg ei norm for eitt felles talemål. Det ville løysa alle språkproblem, og vart til og med påstått det var viktig av tryggingspolitiske grunnar! Når ein spelar det kortet veit ein at argumenta er dårlege.

Truleg blir det nok aldri noko felles normering for talespråket, men våren 2011 kan me venta nok oss ein hei dundrandes debatt om forslaget til norm som då blir lagt fram. For ein ting er sikkert: skriftsspråk og dialektar er ikkje noko ein køddar med, for det kan få Dovre til å falle.

Dei siste tiåra har det vorte ein eksplosjon i talet studentar på dei norske utdanningsinstitusjonane. Kravet om stadig høgare kompetanse for å få jobb har gjort at det blir studert og skrive oppgåver på kvart eit nes og i kvart eit naust. Det har snarare blitt hovudregelen, framfor unntaket, å ta høgare utdanning. Det som på 50-talet var noko eksklusivt og statusfremjande, er no blitt ei sjølvfølgje for mange.

Sjølv om dei framtidige arbeidstakarane ser behovet for å tilpassa seg arbeidsgjevarane sine krav og behov, er det likevel interessant å sjå at høgskulane og universiteta framleis lever i si eiga verd. Eg har nemleg lete meg facinera av det statiske utdanningssystemet me har her i landet, som til dels er blotta for marknadstilpassing.

I dag ser me lektorutdanning med minimal praksis, sivilingeniørar som knapt har sett ein kjeledress, og sjølv går eg på eit jusstudium utan prosedering. Ein kan spørje seg i kva grad desse utdanningssystema er utforma i samarbeid med dei som nokre år seinare skal tilsetja studentane. Sjølv tvilar eg på det, og trur heller mykje munnar ut i det kjende ressonementet om at slik har me alltid gjort det, og slik skal forsetja å gjera det. Det obligatoriske ex.phil-kurset og fokus på matte, fysikk og kjemi i ulike helseyrke seier sitt. Og rykta skal ha det til at det for mange var tungt å sjå at obligatorisk latinkurs fall vekk i si tid.

All skuld for manglande marknadstilpassing kan likevel ikkje utdanningsinstitusjonane få. Som løyvande myndigheit bør òg Stortinget lata opp augene. Eit godt døme på dette finn me i vår eigen region. I fleire år har ungdommar som har fått tennene tilsynelatande tilfeldig plassert i munnen måtte reisa til Bergen for å få regulering og vedlikehalda den. Dette kjem som ein direkte konsekvens av at det årleg berre er utdanna ein handfull kjeveortopedar her i landet, sjølv om behovet er langt større.

Er det knappheit på midlar som er årsaka til dette, er det interessant å sjå på kva anna det i dag er mogleg å studera. I Bergen kan ein til dømes ta bachelorgrad i nye medier (facebook, twitter og myspace) og teatervitskap, for ikkje å gløyma tverrfaglege kjønnsstudie som ein kan ta i Oslo. Som ein av presentørane under karrieremessa som var i Bergen i vinter sa til ein kamerat av meg som går på europastudier: Det er visst mykje ein kan laga vitskap ut av!

Så kan ein jo sjølvsagt koma med trumfkortet om at ein ikkje kan samanlikna epler og bananar, at ikkje alt kan målast i pengar og at det er alltid nokon som treng sjølv den mest sære kunnskap. Eg torer likevel koma med den påstand at studier der studentane får problem med å forklara kva jobbar dei kan få må koma i andre rekkje. Men viktigast av alt er at studia må bli nærare knytt opp mot den arbeidsdagen som er i vente, og dei behova arbeidsgjevarane har.

Tanken om dette innhogget slo meg allereie i desember. Då sat eg på skulen og sprengleste statsrett for å bli ferdig med boka før jul. I lunsjpausen fann eg bladet Ambisjonar liggande på eitt av borda i kantina, men etter å ha bladd meg gjennom ei avis med bedriftspresentasjonar frå fjordfylket var det éin ting som slo meg. Kvar var den kanskje største gruppa av akademisk kompetanse i Sogn og Fjordane – statleg og kommunal forvaltning?

Rett nok var Høgskulen og fylkeskommunen representert, men resten av offentleg sektor verka til å ha ei oppfatning av at det kommersielle jaget etter studentar er noko dei private aktørane får ta seg av. Det å vera til stades der framtidige tilsette er og tilby dei noko før dei kan gje noko attende i form av profitt, synast som ein ukjend tanke.

Dette kjem særleg godt fram når ein ser det utifrå eit studentperspektiv. Private aktørar har ofte gjesteførelesingar, typisk i samband med at studentane skal ha eksamen i noko som er innan bedrifta sin fagkrins. Dette blir gjort for å syna korleis og kvar faget kan nyttast i praksis, og slik kven som er potensiell arbeidsgjevar i framtida og kva dei kan by på.

Dei same bedriftene framstår òg som sponsorar av studentarrangement og studieturar. Men særleg profilerar dei seg gjennom 4-6 veke lange traineeopphald som har som formål å presentera ”ein vanleg dag på jobben”, altså ikkje primært at ein skal erstatta andre tilsette fullt ut. Det er ei unik moglegheit til å presentera seg overfor framtidige tilsette som dei private aktørane tilsynelatande har monopol på. Stipend, rettleiing, kontorplass og resurstilgang for studentar som skriv masteroppgåve er òg eit kjend fenomen – i det private.

Dei einaste som har teke den kommersielle utfordringa frå det private på alvor er universiteta, høgskular og forsvaret. Ei god stund før kvar einaste opptak kjem dei med massiv annonsering og reklame. Dei har funne sine nisjar – HSF har sett konkurransen frå andre, og har blitt studieplassen for dei som lever for ski og fjell, og forsvaret har skapa ein illusjon om at dei har den beste leiarutdanninga i Noreg og at 9/10 som er noko har leiarutdanning frå forsvaret.

Sjølv om det kanskje ikkje alltid representerar sanninga, har dei uansett lukkast i å byggja opp noko som fungerar overfor sine målgrupper. Og er det nokon som kunne trenge betre omdøme er det offentleg forvaltning. Det er få som i dag går rundt på norske utdanningsinstitusjonar og uttrykkjer eit ynskje om å blir sakshandsamar i NAV eller fylkeskommunen når masteren er innlevert. Faktisk er det snarare eit skrekksenario for mange. Forvaltninga blir støtt trekt fram av professorar som plassar ein endar opp om ein ikkje gjer det bra nok på eksamen. Slått saman med eit totalt fråver der studentane er, gjer det at det blir ei sanning for mange.

Men dette veit sjølvsagt ikkje den offentlege forvaltninga noko om, for dei er ikkje der slikt kan opplevast. Ulike arbeidslivsdagar og studentaviser er klassiske arenaer for profilering som oftast er blotta for anna enn privat næringsliv. Det beste døme er bladet Stud.Jur frå Universitetet i Oslo. Av om lag 50 annonsørar i desember, var berre éin offentleg, og det var Regjeringsadvokaten.

Alt er likevel ikkje svart som natta. Under bedriftsmessene som var i Oslo, Trondheim og Bergen i vinter var offentleg forvaltning godt representert. Det er bra, men berre så synd at dei nærast må få alt opp i fanget før dei forstår alvoret. Eg er overtydd om at offentleg forvaltning umogleg kan vera like kjedeleg som det ein kan få inntrykk av, men det hjelp lite når oppfatninga er ei anna rundt om i akademiske studentmiljø. Og det er jo eit paradoks at barnehagar og grunnskular i Leikanger ofte får besøk frå offentleg forvaltning som fortel om kor gode og spanande arbeidsplassar dei har, medan dei er fråverande hjå dei som faktisk er under utdanning!

På måndag er det nok ein gong duka for kvinnedagen. Eg har tidlegare teke til orde for at dette må bli ein likestillingsdag, men har endå ikkje fått gehør for den tanken. Skal eg tru telefonane eg fekk etter at ideen kom på trykk blir det ikkje likestilling mellom menn og kvinner før menn kan føda ungar.

For meg er 8. mars til dels veldig sinte kvinner frå Kvinnegruppa Ottar kledd slør som skrik til Dagsrevyen sin reporter om kor vondt det er å vera kvinne, og kor mykje betre menn på alle måtar måtte ha det. Det kan stundom utvikla seg til ein konkurranse i å vera mest undertrykt. Det er under slike utbrot det er freistande å gjera Eldrid Lunden sine ord til sine eigne:

Vil du bli ei undertrykt jente
skal du seie at du er ei undertrykt jente
du vil ganske enkelt bli tatt
på ordet

Attende står dei vanlege kvinnene (som utgjer 99%) og er pinleg berørt av denne noko merkelege konkurransen. Eg kjenner fleire som skjemst over å vera av same kjønn som desse militante aktivistane som frontar den likestillingskampen anno 2010.

Slik eg har forstått det er hovudparola i år «nei til kvinneløn» og «ja til likelønspott». Men er ikkje dette ei einaste stor misforståing? Eg har framleis tid gode å høyra om ein mann og ei kvinne med same kvalifikasjonar i same yrke som gjer akkurat same jobben, som har ulik løn i 2010. Spørsmålet må i mine auge heller vera meir retta inn mot det saka faktisk gjeld: er det riktig at til dømes ein sosionom (tradisjonelt kvinneyrke) med treårig høgskuleutdanning skal tena mindre enn ein ingeniør (tradisjonelt manneyrke) med like lang utdanning? Ikkje fullt så lett å få pressedekning på ei så lite tabloid parole, men det ville nok stilt aktivistane i eit meir truverdig lys. Uansett er svaret i mine auge ja, så lengje etterspurnaden etter arbeidskrafta er ulik og me lever i eit samfunn som byggjer sin prispolitikk på tilbod og etterspurnad. Men det er eit anna innhogg.

Kanskje likelønskampen heller bør gjelda om det verkeleg er rimeleg at ein 50-åring som gjer same jobben som ein 20-åring får høgare løn, på bakgrunn av erfaring åleine – og ikkje på grunnlag av arbeidet og innsatsen ein faktisk utførar. Her er det tale om aldersdiskriminering, og det er i slike tilfeller ein verkeleg snakka om ulik løn for likt arbeid!

Det er heldigvis ikkje vanleg med tog, Ottar og «we can do it»-plakatar for fullt alvor i Sogn. Eg tør drista meg frampå med ein teori om at det er resultat av at me i Sogn ser ein litt større del av bilete. Likestilling er ikkje ein kamp mellom mann og kvinne, men ein felles kamp for rettferd. Det må vera likestilling som er kamp nummer éin.